Bir e-ticaret veritabanında binlerce sipariş olduğunu düşünün. Satırları tek tek incelemek yerine “Kaç sipariş aldık?”, “Toplam ciro nedir?” veya “En çok hangi kategori kazandırdı?” gibi sorular sormak isteriz. SQL toplama fonksiyonları ve GROUP BY, ham verileri anlamlı özetlere dönüştürerek bu sorulara hızlı cevaplar verir.
``
Toplama fonksiyonlarının teorik mantığı
Toplama, diğer adıyla agregasyon, bir satır kümesini tek bir özet değere indirgeme işlemidir. Örneğin satış tutarlarımız $x_1, x_2, \ldots, x_n$ olsun. Toplam satış şu şekilde hesaplanır:
\[S = \sum_{i=1}^{n} x_i\]Ortalama satış ise toplamın kayıt sayısına bölünmesidir:
\[\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}x_i\]SQL bu matematiksel işlemleri hazır fonksiyonlarla gerçekleştirir:
| Fonksiyon | Görevi | NULL davranışı |
|---|---|---|
COUNT(*) |
Tüm satırları sayar | NULL içeren satırı da sayar |
COUNT(kolon) |
Değeri bulunan satırları sayar | NULL değerleri saymaz |
SUM(kolon) |
Sayısal değerleri toplar | NULL değerleri yok sayar |
AVG(kolon) |
Aritmetik ortalama hesaplar | NULL değerleri yok sayar |
MIN(kolon) |
En küçük değeri bulur | NULL değerleri yok sayar |
MAX(kolon) |
En büyük değeri bulur | NULL değerleri yok sayar |
Elimizde siparisler isimli bir tablo bulunduğunu varsayalım. Bu tabloda id, musteri_id, kategori, tutar, durum ve siparis_tarihi sütunları olsun.
SELECT
COUNT(*) AS siparis_sayisi,
SUM(tutar) AS toplam_ciro,
AVG(tutar) AS ortalama_sepet,
MIN(tutar) AS en_dusuk_siparis,
MAX(tutar) AS en_yuksek_siparis
FROM siparisler;
Bu sorgu bütün tabloyu tek bir grup kabul eder ve tek satırlık bir rapor üretir. Takma adlar, yani AS ifadeleri, sonuç sütunlarını daha okunabilir hâle getirir.
GROUP BY ile veriyi bölümlere ayırmak
GROUP BY, aynı değere sahip satırları mantıksal gruplara ayırır. Toplama fonksiyonu daha sonra her grup için ayrı ayrı çalışır. Kategorilere göre satış raporu şöyle hazırlanabilir:
SELECT
kategori,
COUNT(*) AS siparis_sayisi,
SUM(tutar) AS toplam_ciro,
AVG(tutar) AS ortalama_tutar
FROM siparisler
GROUP BY kategori
ORDER BY toplam_ciro DESC;
Burada önce satırlar kategoriye göre kovalar gibi ayrılır; ardından her kovanın sayısı, toplamı ve ortalaması hesaplanır. ORDER BY ise en yüksek ciroyu listenin başına getirir.
Birden fazla sütunla gruplama yapmak da mümkündür:
SELECT
kategori,
durum,
COUNT(*) AS adet,
SUM(tutar) AS toplam
FROM siparisler
GROUP BY kategori, durum;
Bu sorguda her benzersiz kategori-durum çifti ayrı bir gruptur. Örneğin “Elektronik-Tamamlandı” ile “Elektronik-İptal” aynı gruba girmez.
WHERE ve HAVING arasındaki kritik fark
WHERE, gruplama yapılmadan önce tekil satırları filtreler. HAVING ise gruplama tamamlandıktan sonra oluşan özet sonuçları filtreler.
| Komut | Filtrelediği şey | Çalışma zamanı |
|---|---|---|
WHERE |
Ham satırlar | GROUP BY öncesi |
HAVING |
Oluşturulan gruplar | GROUP BY sonrası |
SELECT
kategori,
SUM(tutar) AS toplam_ciro
FROM siparisler
WHERE durum = 'Tamamlandı'
GROUP BY kategori
HAVING SUM(tutar) > 100000
ORDER BY toplam_ciro DESC;
Önce yalnızca tamamlanan siparişler seçilir. Ardından kategoriler oluşturulur ve cirosu 100.000’den büyük gruplar gösterilir. WHERE SUM(tutar) > 100000 yazmak hatalıdır; çünkü WHERE çalışırken toplam henüz hesaplanmamıştır.
NULL değerler ve güvenli hesaplama
AVG(tutar), NULL değerleri paydaya katmaz. Eksik tutarları sıfır kabul etmek gerekiyorsa COALESCE kullanılabilir:
SELECT AVG(COALESCE(tutar, 0)) AS ortalama_tutar
FROM siparisler;
Ancak sıfır ile bilinmeyen değer aynı şey değildir. Bu dönüşüm raporun anlamını değiştirebileceğinden iş kuralına göre uygulanmalıdır.
Sonuç olarak toplama fonksiyonları veriyi özetler, GROUP BY bu özeti kategorilere böler, WHERE ham veriyi ve HAVING oluşan grupları süzer. Bu araçlar doğru kullanıldığında SQL, yalnızca kayıt saklayan bir dil olmaktan çıkar ve güçlü bir raporlama motoruna dönüşür.
Yorumlar