``

Değişkenler Neden Gereklidir?

Değişken, bir değeri program çalışırken saklayabilmek ve daha sonra kullanabilmek için verilen isimdir. Kullanıcının adı, ürün fiyatı, oturum durumu veya sepetteki ürün sayısı birer değişkende tutulabilir.

JavaScript’te modern değişken tanımlama işlemleri genellikle let ve const ile gerçekleştirilir:

const kullaniciAdi = 'Ada';
let sepetAdedi = 2;
let oturumAcik = true;

sepetAdedi = sepetAdedi + 1;
console.log(`${kullaniciAdi} kullanıcısının sepetinde ${sepetAdedi} ürün var.`);

Burada const, yeniden atanmayacak bir değişken oluşturur. let ise değeri sonradan değiştirilebilen veriler için kullanılır. Sepete yeni ürün eklendiğinde sepetAdedi güncellenebilir; ancak kullanıcının o işlem boyunca değişmeyen adı const ile tanımlanabilir.

Değişkenlerin hafızadaki davranışı veri türüne göre farklılaşabilir. Sayı ve boolean gibi ilkel değerler doğrudan değer mantığıyla kullanılırken nesneler referans üzerinden yönetilir. Bu nedenle bir nesneyi başka değişkene atamak her zaman bağımsız bir kopya üretmez.

Koşulların Matematiksel Mantığı

Kontrol akışının merkezinde sonucu true veya false olan ifadeler bulunur. Örneğin yaş değişkeni $y$ ise yetişkinlik koşulu $y \geq 18$ biçiminde gösterilebilir. İki şartın birlikte sağlanması gerekiyorsa mantıksal VE, alternatiflerden biri yeterliyse mantıksal VEYA kullanılır.

if-else ile Sayfa Akışını Yönetmek

if-else, farklı ve esnek koşulları değerlendirmek için idealdir. Bir üyelik sayfasının kullanıcı durumuna göre mesaj göstermesi şöyle sağlanabilir:

const yas = 22;
const oturumAcik = true;

if (!oturumAcik) {
  console.log('Lütfen önce giriş yapın.');
} else if (yas >= 18) {
  console.log('Yetişkin içerik alanına hoş geldiniz.');
} else {
  console.log('Bu bölüm için yaşınız uygun değil.');
}

Program koşulları yukarıdan aşağıya değerlendirir ve doğru olan ilk bloğu çalıştırır. Bu nedenle daha özel koşulları üstte, genel koşulları altta konumlandırmak hatalı yönlendirmeleri önler.

switch-case Ne Zaman Kullanılır?

Tek bir değişkenin birçok sabit değerle karşılaştırıldığı durumlarda switch-case daha okunaklı olabilir. Örneğin kullanıcının rolüne göre panel seçilebilir:

const rol = 'editor';
let hedefSayfa;

switch (rol) {
  case 'admin':
    hedefSayfa = '/yonetim';
    break;
  case 'editor':
    hedefSayfa = '/icerikler';
    break;
  case 'uye':
    hedefSayfa = '/profil';
    break;
  default:
    hedefSayfa = '/giris';
}

console.log(`Yönlendirilecek adres: ${hedefSayfa}`);

break kullanılmazsa program sonraki case bloklarına da geçebilir. Bazen bilinçli olarak kullanılan bu davranış, çoğu başlangıç hatasının da kaynağıdır. default ise hiçbir eşleşme bulunmadığında güvenli bir varsayılan yol sağlar.

Hangisini Seçmeliyiz?

Aralıklar, birleşik mantıksal ifadeler ve karmaşık kurallar için if-else; tek bir değerin belirli seçeneklerle eşleştirilmesi için switch-case tercih edilmelidir. Koşullar büyüdükçe karar mantığını küçük fonksiyonlara ayırmak kodun test edilmesini kolaylaştırır. Böylece sayfa akışı bir labirente değil, tabelaları düzgün yerleştirilmiş eğlenceli bir yolculuğa dönüşür.

``

Temel Mantık: Veri Ayrı, Görünüm Ayrı

Dizi, birden fazla değeri tek değişken altında tutan veri yapısıdır. İndeksli dizilerde elemanlara 0, 1, 2 gibi konumlarla; ilişkisel dizilerde ise ad, fiyat veya stok gibi anlamlı anahtarlarla erişilir.

Bir dizide $n$ eleman varsa bütün elemanları bir kez ziyaret eden döngünün çalışma maliyeti yaklaşık olarak:

şeklinde ifade edilir. Buradaki $c$, her eleman için yapılan sabit miktardaki işlemdir. Bu nedenle temel listeleme işleminin zaman karmaşıklığı $O(n)$ olur. Eleman sayısı iki katına çıktığında yapılacak iş de yaklaşık iki katına çıkar.

for ile Sıralı Verileri Yazdırmak

for döngüsü başlangıç, koşul ve artış olmak üzere üç parçadan oluşur. Dizinin indeksine veya sıra numarasına ihtiyaç duyduğumuzda oldukça kullanışlıdır.

<?php
$diller = ['PHP', 'JavaScript', 'Python', 'Go'];

for ($i = 0; $i < count($diller); $i++) {
    echo '<p>' . ($i + 1) . '. ' . $diller[$i] . '</p>';
}
?>

Burada $i, dizinin mevcut indeksini temsil eder. Diziler sıfırdan başladığı için kullanıcıya gösterilen sıra numarasında $i + 1 kullanılır. Koşulun $i <= count($diller) biçiminde yazılması, olmayan son elemana erişmeye çalışacağı için klasik bir “bir adım fazla” hatası üretir.

Dizi boyutu sık değişmiyorsa count() sonucunu önceden saklamak da mümkündür:

$toplam = count($diller);
for ($i = 0; $i < $toplam; $i++) {
    echo '<li>' . htmlspecialchars($diller[$i]) . '</li>';
}

htmlspecialchars() özel HTML karakterlerini dönüştürerek kullanıcı kaynaklı verilerin güvenli gösterilmesine yardımcı olur.

foreach ile Ürün Kartları Oluşturmak

İlişkisel ve çok boyutlu dizilerde foreach, indeks yönetme zahmetini ortadan kaldırır. Aşağıdaki veri kümesindeki her ürün bir ilişkisel dizidir:

<?php
$urunler = [
    ['ad' => 'Mekanik Klavye', 'fiyat' => 2450, 'stok' => 8],
    ['ad' => 'Kablosuz Fare', 'fiyat' => 980, 'stok' => 0],
    ['ad' => 'USB Mikrofon', 'fiyat' => 3150, 'stok' => 4]
];
?>

<section class="urun-listesi">
<?php foreach ($urunler as $urun): ?>
    <article class="urun-karti">
        <h2><?= htmlspecialchars($urun['ad']) ?></h2>
        <p><?= number_format($urun['fiyat'], 2, ',', '.') ?> TL</p>
        <strong>
            <?= $urun['stok'] > 0 ? 'Stokta var' : 'Tükendi' ?>
        </strong>
    </article>
<?php endforeach; ?>
</section>

Alternatif sözdizimindeki foreach ... endforeach yapısı, PHP ile HTML iç içeyken süslü parantezlere göre daha rahat okunur. number_format() fiyatı kullanıcı dostu hale getirirken üçlü koşul operatörü stok durumuna göre farklı metin üretir.

Boş Listeyi Unutmayın

Gerçek uygulamalarda veri kümesi her zaman dolu olmayabilir. Boş bir alan göstermek yerine kullanıcıya açıklama sunmak daha iyi bir deneyimdir:

<?php if (empty($urunler)): ?>
    <p>Henüz gösterilecek ürün bulunmuyor.</p>
<?php else: ?>
    <?php foreach ($urunler as $urun): ?>
        <div><?= htmlspecialchars($urun['ad']) ?></div>
    <?php endforeach; ?>
<?php endif; ?>

Özetle sıra numarası, belirli aralık veya indeks denetimi gerekiyorsa for; verileri doğrudan ve okunaklı şekilde dolaşmak gerekiyorsa foreach tercih edilmelidir. Veriyi dizide tutup HTML şablonunu döngüyle çoğaltmak, tekrarları azaltır ve yeni bir kayıt eklemeyi yalnızca diziye tek satır eklemek kadar kolaylaştırır.

Fonksiyon Nedir?

Fonksiyon, belirli bir görevi gerçekleştiren ve gerektiğinde çağrılabilen isimlendirilmiş kod bloğudur. Bir fonksiyon girdiler alabilir, bu girdileri işleyebilir ve sonuç döndürebilir. Matematikteki fonksiyon fikriyle programlamadaki kullanım oldukça benzerdir:

Burada $x$ girdi, $f(x)$ ise çıktıdır. Programlamada aynı yapı şöyle ifade edilebilir:

def hesapla(x):
    """x² + 2x + 1 işleminin sonucunu döndürür."""
    return x ** 2 + 2 * x + 1

sonuc = hesapla(4)
print(sonuc)  # 25

Bu örnekte hesapla fonksiyonu işlemin nasıl yapıldığını tek bir yerde saklar. Formül değişirse fonksiyonun kullanıldığı her satırı değil, yalnızca fonksiyon gövdesini güncellemek yeterlidir.

Tekrar Neden Tehlikelidir?

Aynı kodun birden fazla yerde bulunması, hata düzeltmelerini zorlaştırır. Örneğin indirim hesaplayan formülü beş farklı noktaya kopyaladıysanız oran değiştiğinde beş yeri de bulmanız gerekir. Birini unutursanız program farklı sonuçlar üretmeye başlar.

Tekrarlı kod miktarını kabaca şöyle düşünebiliriz:

Burada $n$ tekrar sayısını, $m$ ise işlemin satır sayısını temsil eder. İşlem 8 satırsa ve 6 kez tekrarlanıyorsa toplam $48$ satır yönetilir. Fonksiyon kullanıldığında mantık yalnızca 8 satırda tutulur; diğer yerlerde kısa fonksiyon çağrıları bulunur.

Parametreler ve Dönüş Değerleri

İyi tasarlanmış fonksiyonlar dışarıdan parametre alır ve sonucu return ile döndürür. Böylece belirli değerlere bağımlı kalmazlar.

def indirimli_fiyat(fiyat, indirim_orani=0.10):
    """Fiyata belirtilen oranda indirim uygular."""
    if fiyat < 0:
        raise ValueError("Fiyat negatif olamaz.")

    indirim = fiyat * indirim_orani
    return fiyat - indirim

urunler = [250, 400, 750]
sonuclar = [indirimli_fiyat(urun, 0.20) for urun in urunler]
print(sonuclar)

Fonksiyon hem farklı ürünlerde kullanılabilir hem de varsayılan indirim oranı sayesinde esnekliğini korur. Değer doğrulamasının fonksiyon içinde yapılması, hatalı verilerin sisteme sessizce yayılmasını da önler.

Modüler Kodlama Nedir?

Fonksiyonlar tek tek görevleri düzenlerken modüler kodlama, ilişkili fonksiyonları ayrı dosyalarda toplar. Örneğin bir e-ticaret uygulamasında fiyat işlemleri fiyat.py, kullanıcı işlemleri kullanici.py, veritabanı işlemleri ise veritabani.py modülünde tutulabilir.

# fiyat.py
def vergi_ekle(fiyat, oran=0.20):
    return fiyat * (1 + oran)


def indirim_uygula(fiyat, oran):
    return fiyat * (1 - oran)

Başka bir dosyada bu modül şöyle kullanılır:

from fiyat import vergi_ekle, indirim_uygula

ara_toplam = indirim_uygula(1000, 0.15)
toplam = vergi_ekle(ara_toplam)
print(toplam)

Bu ayrım, ana programın ayrıntılara boğulmasını engeller. Kod, uzun bir yapılacaklar listesi yerine anlamlı görevlerin orkestrasyonu gibi görünür.

İyi Fonksiyon Yazmanın Altın Kuralları

• Her fonksiyon mümkünse tek bir sorumluluğa sahip olmalıdır.
• islem1 yerine siparis_toplamini_hesapla gibi açıklayıcı isimler kullanılmalıdır.
• Gereksiz küresel değişkenlerden kaçınılmalıdır.
• Çok fazla parametre alan fonksiyonlar yeniden tasarlanmalıdır.
• Tekrarlanan mantık ortak bir fonksiyona taşınmalıdır.
• Fonksiyonlar küçük ve bağımsız testlerle doğrulanmalıdır.

Fonksiyonlara ayırmak yalnızca satır sayısını azaltmaz; programın düşünce yapısını görünür kılar. Kodunuzda sık sık kopyala-yapıştır yapıyorsanız küçük bir alarm çalmalıdır: Orada muhtemelen keşfedilmeyi bekleyen bir fonksiyon vardır!

Formdan veritabanına uzanan yol

Tarayıcıda doldurulan alanlar genellikle GET veya POST yöntemiyle sunucuya iletilir. GET, filtreleme ve arama gibi adres çubuğunda görülebilecek işlemler için uygundur. Kişisel bilgiler veya veri değiştiren işlemler ise çoğunlukla POST kullanmalıdır. Yine de POST veriyi kendiliğinden güvenli yapmaz; yalnızca URL dışında taşır. İletişimin şifrelenmesi için HTTPS gerekir.

Sağlıklı bir veri akışı şu aşamalardan oluşur:

1. İstek yöntemini ve içerik türünü kontrol etme
2. Beklenen alanları alma
3. Veriyi normalize etme ve gereksiz boşlukları temizleme
4. Tür, biçim, uzunluk ve iş kuralı doğrulaması yapma
5. Parametreli sorguyla veritabanına yazma
6. Gösterim sırasında bağlama uygun çıktı kodlaması uygulama

Filtreleme ve doğrulama aynı şey değildir

Bir alanın kabul koşulunu matematiksel olarak şöyle düşünebiliriz:

Sunucu tarafında güvenli örnek

Aşağıdaki PHP örneği; adı, e-posta adresini ve yaşı doğrular. Tarayıcıdaki required, min veya type="email" kontrolleri kullanıcı deneyimini iyileştirir, fakat geliştirici araçlarıyla aşılabildiği için güvenlik sınırı sayılmaz.

<?php
if ($_SERVER['REQUEST_METHOD'] !== 'POST') {
    http_response_code(405);
    exit('Yalnızca POST kabul edilir.');
}

$name = trim($_POST['name'] ?? '');
$email = filter_input(INPUT_POST, 'email', FILTER_VALIDATE_EMAIL);
$age = filter_input(INPUT_POST, 'age', FILTER_VALIDATE_INT, [
    'options' => ['min_range' => 18, 'max_range' => 120]
]);

$errors = [];

if ($name === '' || mb_strlen($name) > 80) {
    $errors[] = 'Ad alanı 1-80 karakter olmalıdır.';
}

if ($email === false || $email === null) {
    $errors[] = 'Geçerli bir e-posta adresi girilmelidir.';
}

if ($age === false || $age === null) {
    $errors[] = 'Yaş 18 ile 120 arasında olmalıdır.';
}

if ($errors) {
    http_response_code(422);
    exit(implode("\n", $errors));
}

Kod, eksik alanlar için varsayılan değer kullanır ve her hatayı ayrı biçimde toplar. HTTP 422 cevabı, isteğin anlaşılmasına rağmen verilerin kurallara uymadığını belirtir.

SQL enjeksiyonuna kapıyı kapatmak

Doğrulanan değerler bile SQL metnine birleştirilmemelidir. PDO prepared statement kullanıldığında sorgu ile veri ayrı kanallardan işlenir:

$stmt = $pdo->prepare(
    'INSERT INTO users (name, email, age) VALUES (:name, :email, :age)'
);

$stmt->execute([
    'name' => $name,
    'email' => $email,
    'age' => $age
]);

Bu yaklaşım SQL enjeksiyonuna karşı temel savunmadır. Veritabanında ayrıca UNIQUE, NOT NULL ve uygun sütun türleri tanımlanmalıdır; çünkü güvenlik tek bir kontrol noktasına emanet edilmez.

Son olarak formlara CSRF token eklenmeli, hassas alanlar günlüklere yazılmamalı ve hata mesajlarında sorgu ayrıntıları gösterilmemelidir. Veritabanından okunan içerik HTML içinde sunulurken htmlspecialchars ile kodlanmalıdır. Kısacası doğru sıra şudur: istemcide kolaylaştır, sunucuda doğrula, parametreli sorguyla kaydet ve gösterirken güvenli biçimde kodla.

Geometrinin yapı taşları

İki boyutlu düzlemde bir noktayı $P=(x,y)$ biçiminde gösteririz. İki noktanın farkı ise bir vektördür: $AB=B-A$. Uzaklık hesabında Öklid formülü kullanılır:

Geometrik algoritmaların gizli kahramanı çapraz çarpımdır. $A$, $B$ ve $C$ noktaları için yönelim değeri şöyledir:

Sonucun işareti, üç noktanın dönüş yönünü söyler:

Bu işlem yalnızca çarpma ve çıkarma içerdiği için açı hesaplamaktan daha hızlıdır. Tamsayı koordinatlarda kayan nokta hatalarını da önler.

struct Point {
    long long x, y;
};

long long cross(Point a, Point b, Point c) {
    return (b.x - a.x) * (c.y - a.y)
         - (b.y - a.y) * (c.x - a.x);
}

Bu fonksiyon; dönüş yönü, doğru parçalarının kesişimi ve dışbükeylik kontrolü gibi birçok işlemin ortak motorudur.

Çokgen alanı ve yönü

Köşeleri sırayla verilen basit bir çokgenin alanı, ayakkabı bağı formülüyle bulunabilir:

İndisler döngüseldir; yani son noktadan sonra yeniden ilk nokta gelir. Mutlak değer alınmadan önce toplamın işareti, köşelerin saat yönünde mi yoksa ters yönde mi sıralandığını da gösterir.

Dışbükey örtü: Noktaların etrafına lastik geçirmek

Dışbükey örtü, verilen bütün noktaları kapsayan en küçük dışbükey çokgendir. Sezgisel olarak noktaların çevresine bir lastik geçirip bıraktığımızda oluşan sınırdır. Monotonic Chain algoritması önce noktaları $(x,y)$ sırasına göre sıralar, ardından alt ve üst zincirleri kurar.

vector<Point> convexHull(vector<Point> p) {
    sort(p.begin(), p.end(), [](Point a, Point b) {
        return a.x != b.x ? a.x < b.x : a.y < b.y;
    });

    vector<Point> h;
    for (int pass = 0; pass < 2; pass++) {
        size_t start = h.size();
        for (Point q : p) {
            while (h.size() >= start + 2 &&
                   cross(h[h.size()-2], h.back(), q) <= 0)
                h.pop_back();
            h.push_back(q);
        }
        h.pop_back();
        reverse(p.begin(), p.end());
    }
    return h;
}

Sıralama $O(n\log n)$, zincirleri oluşturma ise $O(n)$ sürer. cross <= 0 kullanımı, aynı kenar üzerindeki ara noktaları örtüden çıkarır. Bu noktalar da sonuçta isteniyorsa koşul problem tanımına göre değiştirilmelidir.

Tarama doğrusu: Olayları sırayla işle

Tarama doğrusu yaklaşımında hayali bir doğru düzlem boyunca hareket eder. Algoritma bütün geometrik şekilleri sürekli incelemek yerine yalnızca başlangıç, bitiş ve kesişim gibi olaylarda işlem yapar.

Örneğin yatay doğru parçalarının çakışmasını ararken başlangıç noktası aktif kümeye eklenir, bitiş noktası geldiğinde çıkarılır. Dikey bir parça işlendiğinde aktif kümede onun $y$ aralığına düşen parçalar sorgulanır. Dengeli bir arama ağacı kullanılırsa ekleme, silme ve arama işlemleri $O(\log n)$ zamanda yapılabilir.

Tarama doğrusu uygulamalarındaki kritik ayrıntı, aynı koordinattaki olayların sırasıdır. Bir parçanın bitişi, diğerinin başlangıcıyla çakışıyorsa kesişimin sayılıp sayılmayacağına göre olay öncelikleri belirlenmelidir. Geometride şeytan ayrıntıda, hata ise çoğunlukla eşitlik durumundadır!

``

HTTP Neden Kullanıcıyı Hatırlamaz?

Her HTTP isteği bağımsız değerlendirilir. Kullanıcı /login adresinde doğru parolayı girdikten sonra /profile sayfasına geçtiğinde tarayıcının kimliğini yeniden kanıtlaması gerekir. Teorik olarak doğrulama maliyetini şöyle düşünebiliriz:

Her istekte parola doğrulamak yerine ilk doğrulamada bir oturum oluşturulursa yaklaşık maliyet şu hâle gelir:

Oturum kontrolü, parola özeti hesaplamaktan çok daha hızlıdır. Üstelik parola her istekte ağ üzerinde dolaşmaz.

Cookie ve Session Arasındaki Fark

Cookie, tarayıcının sakladığı ve uygun isteklerle sunucuya gönderdiği küçük bir anahtar-değer verisidir. Session ise kullanıcıya ait geçici durumun sunucuda saklanmasıdır. Tarayıcı genellikle yalnızca tahmin edilmesi zor bir oturum kimliği taşır.

Örneğin theme=dark doğrudan cookie içinde tutulabilir. Ancak role=admin değerine güvenmek tehlikelidir; kullanıcı tarayıcı araçlarıyla bunu değiştirebilir. Yetki bilgisi sunucuda doğrulanmalıdır.

Express ile Login ve Logout

Aşağıdaki örnek, oturum verisini sunucuda tutar ve tarayıcıya yalnızca oturum kimliğini içeren cookie gönderir:

import express from "express";
import session from "express-session";
import bcrypt from "bcrypt";

const app = express();
app.use(express.json());

app.use(session({
  secret: process.env.SESSION_SECRET,
  resave: false,
  saveUninitialized: false,
  cookie: {
    httpOnly: true,
    secure: process.env.NODE_ENV === "production",
    sameSite: "lax",
    maxAge: 1000 * 60 * 30
  }
}));

app.post("/login", async (req, res) => {
  const user = await findUserByEmail(req.body.email);
  const valid = user && await bcrypt.compare(req.body.password, user.passwordHash);

  if (!valid) return res.status(401).json({ error: "Geçersiz bilgiler" });

  req.session.regenerate(error => {
    if (error) return res.sendStatus(500);
    req.session.userId = user.id;
    res.json({ message: "Giriş başarılı" });
  });
});

app.post("/logout", (req, res) => {
  req.session.destroy(error => {
    if (error) return res.sendStatus(500);
    res.clearCookie("connect.sid");
    res.sendStatus(204);
  });
});

httpOnly, JavaScript’in cookie değerini okumasını engelleyerek XSS saldırılarının etkisini azaltır. secure, cookie’nin yalnızca HTTPS üzerinden gönderilmesini sağlar. sameSite, başka sitelerden başlatılan istekleri sınırlayarak CSRF riskini düşürür. Login sonrasında regenerate kullanılması ise saldırganın önceden bildiği bir kimliği kurbana kullandırdığı session fixation saldırısına karşı önemlidir.

Tercihler Nerede Saklanmalı?

Gerçek projelerde varsayılan bellek tabanlı session deposu kullanılmamalıdır; süreç yeniden başlayınca oturumlar kaybolur ve birden fazla sunucu arasında paylaşılmaz. Redis gibi süre sonu destekleyen merkezi bir depo daha uygundur.

Son olarak logout yalnızca arayüzde kullanıcıyı giriş sayfasına göndermek değildir. Sunucudaki oturum gerçekten yok edilmeli, cookie temizlenmeli ve hassas işlemlerde gerekirse tüm cihazlardaki oturumları iptal edebilmek için kullanıcı bazlı bir oturum listesi tutulmalıdır. Kısacası iyi bir giriş sistemi, kapıyı açmayı bildiği kadar kapatmayı da bilmelidir.

Oyun teorisinin temel bileşenleri

Bir oyun; oyuncular, oyuncuların seçebileceği stratejiler, oyunun mevcut durumu ve sonuçları değerlendiren kazanç fonksiyonundan oluşur. İki oyunculu sıfır toplamlı bir oyunda bir tarafın kazancı, diğer tarafın kaybıdır. Kazançlar $u_1$ ve $u_2$ ile gösterilirse:

Satranç, dama ve tic-tac-toe bu modele oldukça uygundur. Bu oyunlarda oyuncular sırayla hareket eder, oyun durumu herkes tarafından görülür ve şans faktörü bulunmaz. Böyle oyunlara deterministik, tam bilgili oyunlar denir.

Minimax nasıl düşünür?

Minimax algoritmasında bir oyuncuya MAX, diğerine MIN adı verilir. MAX en yüksek skoru seçmeye, MIN ise bu skoru mümkün olduğunca düşürmeye çalışır. Algoritma, rakibin hata yapacağını ummaz; tam tersine, rakibin her zaman en iyi hamleyi oynayacağını varsayar. Biraz karamsardır ama hazırlıksız yakalanmaz!

Bir $s$ durumu için minimax değeri şöyle tanımlanabilir:

Buradaki $s’$, mevcut durumdan ulaşılabilen çocuk durumlardan biridir. Terminal durumda ise değer doğrudan kazanç fonksiyonundan alınır.

Python ile minimax uygulaması

Aşağıdaki fonksiyon, önceden oluşturulmuş bir oyun ağacını dolaşır. Yaprak düğümler sayısal sonuçları, listeler ise olası hamleleri temsil eder:

def minimax(node, maximizing):
    # Sayıya ulaştıysak oyun bitmiştir.
    if isinstance(node, int):
        return node

    scores = [minimax(child, not maximizing) for child in node]

    # MAX en büyük, MIN en küçük sonucu seçer.
    return max(scores) if maximizing else min(scores)

# MAX oyuncusunun üç farklı hamlesi
 game_tree = [
    [3, 5, 2],
    [9, 1, 4],
    [6, 7, 8]
]

print(minimax(game_tree, True))  # Çıktı: 6

MIN her dalda en düşük değeri seçeceği için dalların değerleri sırasıyla $2$, $1$ ve $6$ olur. MAX da bunların en büyüğü olan $6$ değerli üçüncü hamleyi tercih eder. Böylece karar formülü $\max(2,1,6)=6$ olur.

Kazanma stratejisi nasıl hesaplanır?

Öncelikle geçerli tüm hamleler üretilir ve her hamle için oluşacak durum hesaplanır. Oyun sonuna ulaşılabiliyorsa gerçek fayda değeri kullanılır. Satranç gibi ağacı devasa olan oyunlarda ise belirli bir derinlikte durularak taş üstünlüğü, hareketlilik ve şah güvenliği gibi ölçütlerden oluşan bir sezgisel değerlendirme fonksiyonu çalıştırılır.

Alfa-beta budama, sonucu değiştirmeyeceği kesinleşen dalları incelemez. İyi bir hamle sıralamasıyla minimax’ın pratik performansını ciddi biçimde artırır. Sonuç olarak kazanma stratejisi; rakibin en güçlü cevabını hesaba katmak, en kötü sonucu güvenceye almak ve hesaplama sınırları varsa durumları doğru değerlendirmek üzerine kuruludur.

``

Yerel sunucu neden gereklidir?

HTML, CSS ve JavaScript çoğunlukla tarayıcı tarafında çalışır. PHP ise sunucu taraflı bir dildir. Teknik olarak PHP kodları klasik anlamda doğrudan makine koduna derlenmek yerine PHP motoru tarafından işlenir; modern PHP sürümleri opcode ve JIT gibi optimizasyonlardan da yararlanabilir.

Tipik bir isteğin yolu şöyledir:

1. Tarayıcı http://localhost/proje adresine istek gönderir.
2. Apache isteği karşılar ve ilgili PHP dosyasını bulur.
3. PHP motoru kodu çalıştırır.
4. Gerekirse MySQL veya MariaDB sunucusuna sorgu gönderilir.
5. Üretilen HTML tarayıcıya döndürülür.

Toplam yanıt süresini basitçe şu şekilde düşünebiliriz:

Yerel geliştirmede ağ gecikmesi çok düşük olduğundan kod ve veritabanı performansını daha rahat gözlemleyebiliriz.

XAMPP ve MAMP karşılaştırması

Her iki araç da başlangıç için uygundur. Windows kullanıcıları genellikle XAMPP’ı, macOS kullanıcıları ise MAMP’ı tercih eder. Seçim yaparken projenin kullanacağı PHP sürümünü kontrol etmek önemlidir.

Kurulum ve servislerin başlatılması

Paketi yalnızca resmi XAMPP veya MAMP sitesinden indirin. Kurulum sırasında en az Apache, PHP ve MySQL/MariaDB bileşenlerini seçin. XAMPP kullanıyorsanız kontrol panelinden Apache ve MySQL servislerini Start düğmesiyle çalıştırın. MAMP’ta ise Start Servers düğmesi aynı görevi üstlenir.

Tarayıcıda http://localhost adresini açtığınızda karşılama sayfasını görüyorsanız web sunucusu hazırdır. Apache başlamıyorsa çoğunlukla 80 veya 443 numaralı port başka bir uygulama tarafından kullanılıyordur. Bu durumda ilgili uygulamayı kapatabilir ya da Apache yapılandırmasında portu örneğin 8080 yapabilirsiniz. Yeni adresiniz http://localhost:8080 olur.

İlk PHP dosyasını çalıştırmak

XAMPP’ta proje dosyaları genellikle htdocs, MAMP’ta ise htdocs veya ayarlanan belge kökü içine yerleştirilir. php-deneme adlı klasörde index.php oluşturun:

<?php
$uygulama = "Yerel PHP Sunucusu";
$saat = date("H:i:s");

 echo "<h1>{$uygulama}</h1>";
 echo "<p>Sunucu saati: {$saat}</p>";
?>

Bu kod bir değişken tanımlar, sunucu saatini hesaplar ve dinamik HTML üretir. Dosyayı doğrudan açmak yerine http://localhost/php-deneme adresine gidin. Kodun kendisi değil, oluşturduğu başlık ve saat görünmelidir.

Kurulu PHP sürümünü terminalden denetlemek için şu komutu kullanabilirsiniz:

php -v

Ancak terminaldeki PHP sürümüyle Apache’nin kullandığı sürüm farklı olabilir. Web tarafını kesin olarak kontrol etmek için geçici bir dosyada phpinfo(); çalıştırabilirsiniz. Bu sayfa ayrıntılı sistem bilgileri gösterdiğinden inceleme sonrasında mutlaka silinmelidir.

Veritabanını doğrulamak

XAMPP ve MAMP genellikle phpMyAdmin arayüzü sağlar. Buradan deneme_db adlı bir veritabanı oluşturabilir, tablo ve kullanıcıları yönetebilirsiniz. Geliştirme sırasında varsayılan yönetici hesabı pratik görünse de gerçek projelerde ayrı kullanıcı ve güçlü parola kullanın.

Yerel ortam artık hazırdır: Apache istekleri karşılar, PHP uygulama mantığını yürütür, MySQL veya MariaDB verileri saklar. Böylece internetteki sunucuya her değişiklikte dosya göndermek yerine hızlı, güvenli ve kahve dökülmesine dayanıklı sayılabilecek bir geliştirme döngüsü elde edersiniz.

PHP nasıl çalışır?

PHP, sunucu tarafında çalışan yorumlanan bir programlama dilidir. Kullanıcı profil.php adresini açtığında süreç kabaca şöyledir:

1. Tarayıcı sunucuya HTTP isteği gönderir.
2. Web sunucusu .php dosyasını PHP yorumlayıcısına iletir.
3. PHP kodu çalışır; gerekirse veritabanı veya dosyalarla iletişim kurar.
4. Üretilen HTML istemciye gönderilir.
5. Tarayıcı gelen HTML’yi ekranda gösterir.

Toplam yanıt süresini basitçe şöyle düşünebiliriz:

PHP kodunun tarayıcıya gönderilmemesi hem uygulama mantığını gizler hem de sunucuda güvenli işlemler yapılabilmesini sağlar. Ancak bu durum kodun otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez; kullanıcı girdileri yine doğrulanmalıdır.

Temel sözdizimi

PHP kodu <?php etiketiyle başlar. Komutların çoğu noktalı virgülle biter ve değişken adlarının önünde $ bulunur.

<?php
$isim = "Ada";
$yas = 28;

if ($yas >= 18) {
    echo "Merhaba, " . $isim . "!";
} else {
    echo "Erişim için yaşınız yeterli değil.";
}

Burada . operatörü metinleri birleştirir. echo, oluşturulan metni HTTP çıktısına ekler. Değişkenin tipi ayrıca belirtilmemiştir; PHP, atanan değere bakarak türü çalışma anında belirler.

PHP değişken adları büyük-küçük harfe duyarlıdır. Dolayısıyla $isim ile $Isim aynı değişken değildir. Açıklamalar //, # veya çok satırlı içerikler için /* ... */ kullanılarak yazılabilir.

Veri tipleri

PHP’nin sık kullanılan veri tipleri aşağıdaki gibidir:

<?php
$urun = "Klavye";
$fiyat = 850.50;
$stoktaMi = true;
$etiketler = ["donanım", "aksesuar"];

$kdvliFiyat = $fiyat * 1.20;
echo $kdvliFiyat;

Bu örnek ürün bilgilerini farklı veri tipleriyle saklar ve yüzde 20 KDV ekler. Matematiksel karşılığı $F_{son}=F_{ilk}\times1.20$ biçimindedir. Bir değişkenin tipini görmek için gettype($fiyat), ayrıntılı içeriğini incelemek için var_dump($fiyat) kullanılabilir.

PHP’yi HTML içine gömmek

PHP’nin güçlü yanlarından biri, HTML arasında yalnızca ihtiyaç duyulan bölgelerde kullanılabilmesidir:

<?php
$kullanici = "Deniz";
$dersler = ["PHP", "MySQL", "HTML"];
?>

<h2>Hoş geldin, <?= htmlspecialchars($kullanici) ?></h2>
<ul>
    <?php foreach ($dersler as $ders): ?>
        <li><?= htmlspecialchars($ders) ?></li>
    <?php endforeach; ?>
</ul>

<?= ... ?>, bir değeri kısa yoldan ekrana yazdırır. foreach dizideki her ders için bir <li> üretir. htmlspecialchars() ise özel HTML karakterlerini dönüştürerek zararlı içeriklerin sayfaya kod olarak basılmasını önlemeye yardımcı olur.

Özetle PHP, sunucuda hesap yapan ve sonuç olarak HTML üreten bir mutfak şefidir. Değişkenleri, koşulları, dizileri ve döngüleri öğrendiğinizde statik sayfaları kullanıcıya ve veriye göre değişen gerçek web uygulamalarına dönüştürebilirsiniz.

İstek ve yanıt döngüsü

Web iletişimi temel olarak istemci–sunucu modeline dayanır. Tarayıcı istemci olarak bir HTTP isteği gönderir, sunucu isteği işler ve bir HTTP yanıtı üretir. Basitleştirilmiş süreç şöyledir:

1. Kullanıcı bir bağlantıya tıklar veya form gönderir.
2. Tarayıcı GET ya da POST isteği oluşturur.
3. Web sunucusu isteği PHP dosyasına yönlendirir.
4. PHP, verileri ilgili süper global diziye yerleştirir.
5. Uygulama veriyi işler ve tarayıcıya yanıt döndürür.

İletişim süresini kabaca $T_{toplam} = T_{istek} + T_{işleme} + T_{yanıt}$ biçiminde düşünebiliriz. Ağ gecikmesi ve sunucudaki işlem yükü arttıkça kullanıcının bekleme süresi de artar.

GET metodu ve $_GET

GET, verileri URL’nin sorgu dizesine ekler. Örneğin aşağıdaki adres, kategori ve sayfa isimli iki değer taşır:

urunler.php?kategori=kitap&sayfa=2

Soru işaretinden sonraki bölüm sorgu dizesidir. Parametreler & karakteriyle ayrılır ve her biri anahtar=değer biçimindedir. PHP bunları ilişkisel bir dizi olan $_GET içine aktarır:

<?php
$kategori = $_GET['kategori'] ?? 'tumu';
$sayfa = filter_input(INPUT_GET, 'sayfa', FILTER_VALIDATE_INT) ?: 1;

echo "Kategori: " . htmlspecialchars($kategori, ENT_QUOTES, 'UTF-8');
echo " | Sayfa: " . $sayfa;

Buradaki ?? operatörü parametre gönderilmediyse varsayılan değer sağlar. filter_input sayfanın gerçekten tam sayı olup olmadığını denetler. htmlspecialchars ise çıktıyı HTML içinde güvenli göstererek XSS riskini azaltır.

GET; arama, filtreleme, sıralama ve sayfalama için idealdir. URL paylaşılabilir, yer imlerine eklenebilir ve tarayıcı geçmişinde tutulabilir. Bu nedenle parola gibi hassas bilgiler GET ile gönderilmemelidir.

POST metodu ve $_POST

POST verileri URL’ye değil, HTTP isteğinin gövdesine yerleştirir. Genellikle kayıt, giriş, yorum ekleme veya veri güncelleme işlemlerinde kullanılır:

<form action="kaydet.php" method="post">
  <input type="text" name="kullanici" required>
  <input type="password" name="parola" required>
  <button type="submit">Gönder</button>
</form>

Form gönderildiğinde PHP alanlara $_POST üzerinden erişir:

<?php
$kullanici = trim($_POST['kullanici'] ?? '');
$parola = $_POST['parola'] ?? '';

if ($kullanici === '' || $parola === '') {
    exit('Tüm alanları doldurun.');
}

$parolaOzeti = password_hash($parola, PASSWORD_DEFAULT);
echo 'Veriler işlenmeye hazır.';

trim gereksiz boşlukları temizler, password_hash ise parolayı düz metin olarak saklamak yerine güvenli bir özet üretir. Ancak POST tek başına şifreleme sağlamaz; gerçek gizlilik için mutlaka HTTPS kullanılmalıdır.

GET ve POST karşılaştırması

Güvenlik altın kuralı

İstemciden gelen hiçbir veri güvenilir kabul edilmemelidir. Kullanıcı sayı beklenen yere metin, HTML veya kötü niyetli SQL gönderebilir. Bu yüzden verileri doğrulamak, uygun biçime dönüştürmek ve veritabanı işlemlerinde prepared statement kullanmak gerekir.

Ayrıca isteğin metodunu kontrol etmek kodun niyetini belirginleştirir:

<?php
if ($_SERVER['REQUEST_METHOD'] === 'POST') {
    // Yalnızca POST ile gelen form burada işlenir.
}

Özetle GET okunabilir ve paylaşılabilir sorguların, POST ise sunucuda değişiklik oluşturan form işlemlerinin doğal tercihidir. $_GET ve $_POST yalnızca veri taşıyan diziler değildir; doğru doğrulama, HTTPS ve güvenli çıktı yöntemleriyle birlikte sağlam PHP uygulamalarının temelini oluştururlar.