SQL Detaylı Çalışma Notları

SQL temellerini bilen ama sorguları daha bilinçli yazmak isteyenler için 70 konu, açıklama, örnek ve pratik notlarla hazırlanmış kapsamlı bir çalışma rehberi.

Pratik sıralama: SELECT → FROM → JOIN → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT hesapları → ORDER BY → LIMIT. SQL yazarken bu mantıksal akışı akılda tutmak hata sayısını ciddi azaltır.

Konu aralığı	Odak
1–20	Temel sorgulama, veri ekleme/güncelleme/silme, anahtarlar ve transaction
21–40	JOIN türleri, aggregate fonksiyonlar, filtreler, tablo yapısı ve constraint konuları
41–70	CTE, window functions, performans, transaction izolasyonu, JSON, full text search ve ileri konular

Bölüm 1 — Temel ve Orta Seviye Konular

1. SELECT

Ne işe yarar? Tablodan hangi kolonları okuyacağını seçersin.

Ne zaman kullanılır? Raporlama, kontrol ve analiz sorgularının başlangıcıdır.

SELECT ad, soyad, sehir
FROM musteriler;

SELECT * hızlı deneme için iyidir; kalıcı sorgularda ihtiyacın olan kolonları yazmak daha temizdir.

2. WHERE

Ne işe yarar? Satırları koşula göre filtreler.

Ne zaman kullanılır? Büyük tabloda doğru satırlara odaklanmanı sağlar.

SELECT *
FROM siparisler
WHERE toplam_tutar > 1000;

WHERE satır seviyesinde çalışır; GROUP BY sonrası filtreleme için HAVING kullanılır.

3. JOIN

Ne işe yarar? İlişkili tabloları ortak alan üzerinden birleştirir.

Ne zaman kullanılır? Müşteri-sipariş, ürün-kategori gibi parçalanmış veriyi anlamlı hale getirir.

SELECT m.ad, s.toplam_tutar
FROM musteriler m
JOIN siparisler s ON s.musteri_id = m.id;

JOIN koşulunu yazmayı unutmak çarpım etkisi oluşturabilir ve satır sayısını patlatır.

4. GROUP BY

Ne işe yarar? Satırları gruplar ve grup bazlı özet üretir.

Ne zaman kullanılır? Şehir bazlı müşteri sayısı, ürün bazlı satış gibi özetlerde kullanılır.

SELECT sehir, COUNT(*) AS musteri_sayisi
FROM musteriler
GROUP BY sehir;

SELECT içinde aggregate olmayan her kolon genelde GROUP BY içinde de yer almalıdır.

5. ORDER BY

Ne işe yarar? Sonuçları artan veya azalan sıralar.

Ne zaman kullanılır? En pahalı ürünler, en yeni siparişler, en çok satanlar gibi listelerde kullanılır.

SELECT ad, fiyat
FROM urunler
ORDER BY fiyat DESC;

DESC azalan, ASC artan sıralama yapar. ASC varsayılandır.

6. INDEX

Ne işe yarar? Arama ve JOIN performansını artıran veri yapısıdır.

Ne zaman kullanılır? WHERE, JOIN, ORDER BY alanlarında sık kullanılan kolonlarda faydalıdır.

CREATE INDEX idx_siparis_musteri
ON siparisler(musteri_id);

Index okumayı hızlandırır ama INSERT/UPDATE/DELETE işlemlerini biraz yavaşlatabilir.

7. PRIMARY KEY

Ne işe yarar? Tablodaki her satırı benzersiz tanımlar.

Ne zaman kullanılır? id gibi tekrar etmeyen ana kimlik alanıdır.

CREATE TABLE musteriler (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  ad TEXT NOT NULL
);

Primary key hem benzersizlik sağlar hem de NULL olamaz.

8. FOREIGN KEY

Ne işe yarar? Bir tablodaki alanın başka tablodaki anahtara bağlı olmasını sağlar.

Ne zaman kullanılır? Veri tutarlılığı için kullanılır; olmayan müşterinin siparişi girilemez.

CREATE TABLE siparisler (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  musteri_id INT REFERENCES musteriler(id)
);

Foreign key veri kalitesini korur; silme/güncelleme davranışları için ON DELETE / ON UPDATE düşünülür.

9. INSERT

Ne işe yarar? Tabloya yeni satır ekler.

Ne zaman kullanılır? Yeni müşteri, yeni sipariş, yeni log kaydı oluştururken kullanılır.

INSERT INTO musteriler(ad, sehir)
VALUES ('Ali', 'Ankara');

Kolon listesini yazmak güvenlidir; tablo yapısı değişse de sorgu daha okunur kalır.

10. UPDATE

Ne işe yarar? Var olan satırları günceller.

Ne zaman kullanılır? Adres, fiyat, durum, stok gibi değerleri değiştirmek için kullanılır.

UPDATE urunler
SET fiyat = fiyat * 1.10
WHERE kategori = 'Elektronik';

WHERE unutulursa tablodaki tüm satırlar güncellenir. Önce SELECT ile kontrol etmek iyi alışkanlıktır.

11. DELETE

Ne işe yarar? Satır siler.

Ne zaman kullanılır? Yanlış, geçersiz veya artık gerekli olmayan kayıtları kaldırır.

DELETE FROM sepet
WHERE kullanici_id = 10 AND urun_id = 5;

DELETE de WHERE ister. Kalıcı silme yerine bazı sistemlerde soft delete kullanılır.

12. HAVING

Ne işe yarar? Gruplandırılmış sonuçları filtreler.

Ne zaman kullanılır? COUNT, SUM, AVG gibi özet sonuçlar üzerinden koşul kurarsın.

SELECT musteri_id, SUM(toplam_tutar) AS toplam
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
HAVING SUM(toplam_tutar) > 5000;

WHERE gruplamadan önce, HAVING gruplamadan sonra çalışır.

13. SUBQUERY

Ne işe yarar? Bir sorgunun içinde başka sorgu kullanmaktır.

Ne zaman kullanılır? Önce bir liste/sonuç bulup dış sorguda kullanmak için kullanılır.

SELECT ad
FROM musteriler
WHERE id IN (
  SELECT musteri_id FROM siparisler
);

Subquery okunabilir olabilir; performans için bazen JOIN veya EXISTS daha iyi olur.

14. DISTINCT

Ne işe yarar? Tekrar eden değerleri teke indirir.

Ne zaman kullanılır? Tekil şehirler, tekil kategoriler, tekrar etmeyen kullanıcı listeleri için kullanılır.

SELECT DISTINCT sehir
FROM musteriler;

DISTINCT tüm seçilen kolon kombinasyonuna bakar; sadece tek kolona değil.

15. LIMIT

Ne işe yarar? Döndürülecek satır sayısını sınırlar.

Ne zaman kullanılır? Deneme, sayfalama ve ilk N sonucu görmek için kullanılır.

SELECT *
FROM siparisler
ORDER BY created_at DESC
LIMIT 10;

LIMIT genelde ORDER BY ile birlikte anlamlıdır; aksi halde hangi 10 satırın geleceği belirsiz olabilir.

16. UNION

Ne işe yarar? İki sorgu sonucunu alt alta birleştirir.

Ne zaman kullanılır? Benzer kolon yapısına sahip listeleri tek sonuç setinde toplar.

SELECT email FROM musteriler
UNION
SELECT email FROM tedarikciler;

UNION tekrarlı satırları kaldırır. Hepsini korumak için UNION ALL kullanılır.

17. CASE

Ne işe yarar? SQL içinde if-else benzeri koşullu ifade yazar.

Ne zaman kullanılır? Raporlarda sınıflandırma ve etiketleme için çok kullanılır.

SELECT ad,
  CASE
    WHEN toplam_harcama >= 10000 THEN 'VIP'
    ELSE 'Standart'
  END AS musteri_tipi
FROM musteriler;

CASE kolon üretir; WHERE, SELECT, ORDER BY içinde kullanılabilir.

18. VIEW

Ne işe yarar? Kaydedilmiş sorgu gibi davranan sanal tablodur.

Ne zaman kullanılır? Karmaşık sorguları basitleştirmek ve raporları standartlaştırmak için kullanılır.

CREATE VIEW aktif_musteriler AS
SELECT * FROM musteriler
WHERE aktif = TRUE;

View veri kopyalamaz; sorgulandığında alttaki tablolardan okur.

19. TRIGGER

Ne işe yarar? Tabloda olay olunca otomatik çalışan mekanizmadır.

Ne zaman kullanılır? Log tutma, denetim, otomatik alan güncelleme gibi işlerde kullanılır.

-- PostgreSQL'de önce function, sonra trigger yazılır
CREATE TRIGGER trg_log
AFTER INSERT ON siparisler
FOR EACH ROW EXECUTE FUNCTION log_siparis();

Trigger güçlüdür ama gizli iş mantığı yaratabilir; dikkatli ve dökümante kullanılmalıdır.

20. TRANSACTION

Ne işe yarar? Birden fazla işlemi tek bir bütün olarak çalıştırır.

Ne zaman kullanılır? Para transferi gibi yarım kalmaması gereken işlemlerde kullanılır.

BEGIN;
UPDATE hesaplar SET bakiye = bakiye - 100 WHERE id = 1;
UPDATE hesaplar SET bakiye = bakiye + 100 WHERE id = 2;
COMMIT;

Hata olursa ROLLBACK ile tüm işlemleri geri alırsın.

21. INNER JOIN

Ne işe yarar? Sadece iki tabloda da eşleşen satırları getirir.

Ne zaman kullanılır? Siparişi olan müşterileri görmek gibi eşleşme şart olan raporlarda kullanılır.

SELECT m.ad, s.id
FROM musteriler m
INNER JOIN siparisler s ON s.musteri_id = m.id;

JOIN yazdığında çoğu veritabanında varsayılan INNER JOIN‘dir.

22. LEFT JOIN

Ne işe yarar? Sol tablodaki tüm satırları, sağdan eşleşenleri getirir.

Ne zaman kullanılır? Siparişi olmayan müşterileri de görmek istediğinde kullanılır.

SELECT m.ad, s.id AS siparis_id
FROM musteriler m
LEFT JOIN siparisler s ON s.musteri_id = m.id;

Sağ tarafta eşleşme yoksa kolonlar NULL gelir.

23. RIGHT JOIN

Ne işe yarar? Sağ tablodaki tüm satırları, soldan eşleşenleri getirir.

Ne zaman kullanılır? LEFT JOIN‘in ters yönlüsüdür.

SELECT m.ad, s.id
FROM musteriler m
RIGHT JOIN siparisler s ON s.musteri_id = m.id;

Okunabilirlik için çoğu ekip RIGHT JOIN yerine tablo sıralamasını değiştirip LEFT JOIN kullanır.

24. FULL OUTER JOIN

Ne işe yarar? İki tablodaki tüm satırları getirir; eşleşenleri yan yana koyar.

Ne zaman kullanılır? İki kaynağı karşılaştırma ve eksik eşleşmeleri bulma işlerinde kullanılır.

SELECT a.id, b.id
FROM kaynak_a a
FULL OUTER JOIN kaynak_b b ON b.id = a.id;

Her veritabanında desteklenmeyebilir; MySQL’de alternatif çözüm gerekir.

25. COUNT

Ne işe yarar? Satır veya değer sayar.

Ne zaman kullanılır? Raporların en temel aggregate fonksiyonudur.

SELECT COUNT(*) AS toplam_siparis
FROM siparisler;

COUNT(*) satır sayar; COUNT(kolon) NULL olmayan değerleri sayar.

26. SUM

Ne işe yarar? Sayısal değerleri toplar.

Ne zaman kullanılır? Ciro, toplam stok, toplam ödeme gibi hesaplarda kullanılır.

SELECT SUM(toplam_tutar) AS ciro
FROM siparisler
WHERE durum = 'tamamlandi';

NULL değerler toplama dahil edilmez; gerekirse COALESCE kullanılır.

27. AVG

Ne işe yarar? Ortalama hesaplar.

Ne zaman kullanılır? Ortalama sepet tutarı, ortalama yaş, ortalama puan gibi raporlarda kullanılır.

SELECT AVG(toplam_tutar) AS ortalama_sepet
FROM siparisler;

AVG NULL değerleri yok sayar.

28. MIN / MAX

Ne işe yarar? En küçük ve en büyük değeri bulur.

Ne zaman kullanılır? En erken tarih, en son sipariş, en ucuz ürün gibi sorgularda kullanılır.

SELECT MIN(fiyat) AS en_ucuz, MAX(fiyat) AS en_pahali
FROM urunler;

Tarihlerde MIN en eskiyi, MAX en yeni tarihi verir.

29. BETWEEN

Ne işe yarar? İki sınır arasını filtreler.

Ne zaman kullanılır? Tarih, fiyat, yaş aralıklarında pratik kullanılır.

SELECT *
FROM siparisler
WHERE toplam_tutar BETWEEN 100 AND 500;

BETWEEN iki sınırı da dahil eder.

30. IN

Ne işe yarar? Bir kolonun verilen listede olup olmadığını kontrol eder.

Ne zaman kullanılır? Birden fazla eşitlik koşulunu temiz yazmak için kullanılır.

SELECT *
FROM musteriler
WHERE sehir IN ('Ankara', 'Istanbul', 'Izmir');

IN listesi subquery ile de doldurulabilir.

31. LIKE

Ne işe yarar? Metin desenine göre arama yapar.

Ne zaman kullanılır? İsim, email, açıklama gibi alanlarda basit arama yapar.

SELECT *
FROM musteriler
WHERE ad LIKE 'A%';

% herhangi uzunlukta karakter, _ tek karakter anlamına gelir.

32. IS NULL

Ne işe yarar? NULL değeri kontrol eder.

Ne zaman kullanılır? Eksik telefon, atanmış olmayan teslimat tarihi gibi kayıtları bulur.

SELECT *
FROM musteriler
WHERE telefon IS NULL;

NULL = NULL yazılmaz; IS NULL veya IS NOT NULL kullanılır.

33. EXISTS

Ne işe yarar? Alt sorguda en az bir satır var mı diye bakar.

Ne zaman kullanılır? İlişkili kaydın varlığını kontrol etmek için güçlüdür.

SELECT m.ad
FROM musteriler m
WHERE EXISTS (
  SELECT 1 FROM siparisler s WHERE s.musteri_id = m.id
);

EXISTS genelde varlık kontrolünde IN‘e göre daha niyet belirgin ve performanslı olabilir.

34. ALTER TABLE

Ne işe yarar? Tablo yapısını değiştirir.

Ne zaman kullanılır? Kolon ekleme, kolon tipi değiştirme, constraint ekleme gibi işlerde kullanılır.

ALTER TABLE musteriler
ADD COLUMN dogum_tarihi DATE;

Canlı sistemde ALTER TABLE dikkat ister; büyük tabloda kilit ve süre sorunu yaratabilir.

35. DROP TABLE

Ne işe yarar? Tabloyu tamamen siler.

Ne zaman kullanılır? Test tablosunu kaldırmak veya eski yapıları temizlemek için kullanılır.

DROP TABLE eski_raporlar;

DROP geri dönüşü zor bir işlemdir. Üretimde mutlaka yedek ve yetki kontrolü gerekir.

36. CREATE TABLE

Ne işe yarar? Yeni tablo oluşturur.

Ne zaman kullanılır? Veriyi düzenli saklamak için kolonlar ve veri tipleri belirlenir.

CREATE TABLE urunler (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  ad TEXT NOT NULL,
  fiyat NUMERIC(10,2)
);

Tablo tasarımı sonradan tüm sorgu kalitesini etkiler.

37. DEFAULT

Ne işe yarar? Kolon için varsayılan değer tanımlar.

Ne zaman kullanılır? Kayıt eklerken belirtilmeyen alanlara otomatik değer vermek için kullanılır.

CREATE TABLE kullanicilar (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  aktif BOOLEAN DEFAULT TRUE
);

created_at için DEFAULT now() çok yaygın kullanılır.

38. UNIQUE

Ne işe yarar? Aynı değerin tekrar girmesini engeller.

Ne zaman kullanılır? Email, kullanıcı adı, fatura no gibi tekil olması gereken alanlarda kullanılır.

CREATE TABLE kullanicilar (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  email TEXT UNIQUE
);

UNIQUE constraint veri kalitesini uygulama koduna bırakmadan veritabanında korur.

39. CHECK

Ne işe yarar? Kolona veya satıra kural koyar.

Ne zaman kullanılır? Negatif fiyat, geçersiz yaş gibi hatalı verileri engeller.

CREATE TABLE urunler (
  fiyat NUMERIC CHECK (fiyat >= 0)
);

CHECK, veri kurallarını merkezi ve güvenli hale getirir.

40. SERIAL / AUTO INCREMENT

Ne işe yarar? Otomatik artan id üretir.

Ne zaman kullanılır? Her kayda benzersiz sayısal kimlik vermek için kullanılır.

CREATE TABLE musteriler (
  id SERIAL PRIMARY KEY,
  ad TEXT NOT NULL
);

PostgreSQL’de modern alternatif GENERATED AS IDENTITY yapısıdır.

Bölüm 2 — Orta-İleri ve İleri SQL Konuları

41. CTE — WITH

Ne işe yarar? Sorgu içinde geçici isimlendirilmiş sonuç oluşturur.

Ne zaman kullanılır? Karmaşık sorguları adım adım okunur hale getirir.

WITH aylik_satis AS (
  SELECT date_trunc('month', created_at) AS ay, SUM(toplam_tutar) AS ciro
  FROM siparisler
  GROUP BY 1
)
SELECT * FROM aylik_satis
ORDER BY ay;

CTE, sorguyu bölümlere ayırmak için harikadır. Bazı veritabanlarında optimizasyon davranışı değişebilir.

42. Recursive CTE

Ne işe yarar? Kendi sonucuna tekrar başvuran CTE’dir.

Ne zaman kullanılır? Kategori ağacı, organizasyon şeması, graph benzeri hiyerarşilerde kullanılır.

WITH RECURSIVE kategori_agaci AS (
  SELECT id, parent_id, ad, 1 AS seviye
  FROM kategoriler WHERE parent_id IS NULL
  UNION ALL
  SELECT k.id, k.parent_id, k.ad, ka.seviye + 1
  FROM kategoriler k
  JOIN kategori_agaci ka ON k.parent_id = ka.id
)
SELECT * FROM kategori_agaci;

Recursive sorgularda sonsuz döngü riskine karşı seviye sınırı veya veri kontrolü düşünülmelidir.

43. Window Functions

Ne işe yarar? Satırları kaybetmeden grup bazlı hesap yapar.

Ne zaman kullanılır? Sıralama, küme içinde toplam, hareketli ortalama gibi analizlerde kullanılır.

SELECT musteri_id, created_at, toplam_tutar,
  SUM(toplam_tutar) OVER (PARTITION BY musteri_id ORDER BY created_at) AS kume_toplam
FROM siparisler;

GROUP BY satırları özetler; window function satırları korur.

44. ROW_NUMBER

Ne işe yarar? Her grup içinde sıralı numara verir.

Ne zaman kullanılır? Her müşterinin en son siparişini bulmak gibi işlerde kullanılır.

WITH sirali AS (
  SELECT *, ROW_NUMBER() OVER (PARTITION BY musteri_id ORDER BY created_at DESC) AS rn
  FROM siparisler
)
SELECT * FROM sirali WHERE rn = 1;

Aynı sıralama değerlerinde sonuç deterministik olsun diye ORDER BY‘a ikinci kolon eklenebilir.

45. RANK / DENSE_RANK

Ne işe yarar? Eşitlik durumunu dikkate alan sıralama fonksiyonlarıdır.

Ne zaman kullanılır? Puan tablosu, satış liderleri gibi listelerde kullanılır.

SELECT urun_id, toplam_satis,
  RANK() OVER (ORDER BY toplam_satis DESC) AS sira
FROM urun_satis_ozet;

RANK eşitlikte boşluk bırakır; DENSE_RANK boşluk bırakmaz.

46. LAG / LEAD

Ne işe yarar? Önceki veya sonraki satırdaki değeri okur.

Ne zaman kullanılır? Aydan aya değişim, önceki fiyatla karşılaştırma gibi analizlerde kullanılır.

SELECT ay, ciro,
  ciro - LAG(ciro) OVER (ORDER BY ay) AS onceki_aya_gore_fark
FROM aylik_ciro;

Zaman serisi analizlerinde çok kullanışlıdır.

47. COALESCE

Ne işe yarar? İlk NULL olmayan değeri döndürür.

Ne zaman kullanılır? NULL değerleri raporda anlamlı varsayılanlarla göstermek için kullanılır.

SELECT ad, COALESCE(telefon, 'Telefon yok') AS telefon
FROM musteriler;

COALESCE SQL’in en pratik NULL yönetimi araçlarından biridir.

48. NULLIF

Ne işe yarar? İki ifade eşitse NULL döndürür.

Ne zaman kullanılır? Sıfıra bölme hatasını önlemek gibi durumlarda kullanılır.

SELECT toplam_tutar / NULLIF(urun_adedi, 0) AS ortalama_birim_tutar
FROM siparisler;

NULLIF(a,b) → a = b ise NULL; değilse a döndürür.

49. CAST / Type Conversion

Ne işe yarar? Bir veri tipini başka tipe çevirir.

Ne zaman kullanılır? Metni sayıya, tarihi metne veya sayıyı metne çevirmek gerekebilir.

SELECT CAST('2026-05-07' AS DATE) AS tarih;

Yanlış format cast hatası üretir. Veri temizliği önemlidir.

50. Date Functions

Ne işe yarar? Tarihleri parçala, yuvarla veya aralık hesapla.

Ne zaman kullanılır? Günlük/aylık raporlama ve zaman filtreleri için kullanılır.

SELECT date_trunc('month', created_at) AS ay, COUNT(*)
FROM siparisler
GROUP BY 1
ORDER BY 1;

Tarih fonksiyonları veritabanına göre değişir; PostgreSQL, MySQL, SQL Server farklıdır.

51. String Functions

Ne işe yarar? Metinleri birleştirme, parçalama, küçültme/büyütme gibi işlemler yapar.

Ne zaman kullanılır? Arama, temizlik ve raporlama formatları için kullanılır.

SELECT LOWER(TRIM(email)) AS temiz_email
FROM kullanicilar;

Metin temizliği yaparken index kullanımı etkilenebilir; expression index gerekebilir.

52. Aggregate Filtering

Ne işe yarar? Aggregate hesaba koşullu veri dahil eder.

Ne zaman kullanılır? Aynı sorguda farklı sayım ve toplamları üretmek için kullanılır.

SELECT
  COUNT(*) AS toplam,
  COUNT(*) FILTER (WHERE durum = 'tamamlandi') AS tamamlanan
FROM siparisler;

FILTER PostgreSQL’de çok temizdir; diğer sistemlerde CASE ile yazılabilir.

53. Conditional Aggregation

Ne işe yarar? SUM/COUNT içinde CASE kullanarak koşullu özet üretir.

Ne zaman kullanılır? Pivot benzeri raporlarda ve dashboard metriklerinde çok kullanılır.

SELECT
  SUM(CASE WHEN durum = 'tamamlandi' THEN 1 ELSE 0 END) AS tamamlanan,
  SUM(CASE WHEN durum = 'iptal' THEN 1 ELSE 0 END) AS iptal
FROM siparisler;

Tek sorguda birden fazla metriği hesaplamak için çok pratiktir.

54. UNION ALL

Ne işe yarar? İki sonucu tekrar kontrolü yapmadan birleştirir.

Ne zaman kullanılır? Log, arşiv ve canlı tabloyu birlikte okumak gibi durumlarda kullanılır.

SELECT id, created_at FROM siparisler_2025
UNION ALL
SELECT id, created_at FROM siparisler_2026;

UNION ALL genelde UNION‘dan daha hızlıdır çünkü tekrar silme maliyeti yoktur.

55. INTERSECT / EXCEPT

Ne işe yarar? Kesişim ve fark işlemleri yapar.

Ne zaman kullanılır? İki liste arasında ortak veya eksik kayıtları bulmak için kullanılır.

-- Kesişim
SELECT email FROM liste_a
INTERSECT
SELECT email FROM liste_b;

-- Fark
SELECT email FROM liste_a
EXCEPT
SELECT email FROM liste_b;

Veri karşılaştırma ve mutabakat işlerinde çok kullanışlıdır.

56. UPSERT

Ne işe yarar? Kayıt varsa güncelle, yoksa ekle mantığıdır.

Ne zaman kullanılır? Tekil anahtara göre tekrarlı veri girişini yönetir.

INSERT INTO urun_stok(urun_id, adet)
VALUES (10, 5)
ON CONFLICT (urun_id)
DO UPDATE SET adet = urun_stok.adet + EXCLUDED.adet;

PostgreSQL’de ON CONFLICT kullanılır. SQL Server’da MERGE alternatif olabilir.

57. Stored Procedure

Ne işe yarar? Veritabanında saklanan işlem bloklarıdır.

Ne zaman kullanılır? Tekrarlanan iş kurallarını veritabanında çalıştırmak için kullanılır.

CALL siparis_kapat(123);

Procedure kullanımı ekip ve mimariye bağlıdır. Aşırı iş mantığı veritabanını karmaşıklaştırabilir.

58. User Defined Function

Ne işe yarar? Veritabanında kendi fonksiyonunu tanımlarsın.

Ne zaman kullanılır? Tekrar eden hesaplamaları merkezi hale getirir.

CREATE FUNCTION kdvli_fiyat(fiyat NUMERIC)
RETURNS NUMERIC AS $$
  SELECT fiyat * 1.20;
$$ LANGUAGE SQL;

Fonksiyonlar okunabilirlik sağlar; ama performans ve yan etki konularına dikkat edilir.

59. Materialized View

Ne işe yarar? View sonucunu fiziksel olarak saklar.

Ne zaman kullanılır? Ağır raporları hızlandırmak için kullanılır.

CREATE MATERIALIZED VIEW aylik_ciro AS
SELECT date_trunc('month', created_at) AS ay, SUM(toplam_tutar) AS ciro
FROM siparisler
GROUP BY 1;

REFRESH MATERIALIZED VIEW aylik_ciro;

Normal view her okumada hesaplar; materialized view saklar ama güncelleme ister.

60. Normalization

Ne işe yarar? Veriyi tekrar azaltacak şekilde tablolara ayırma prensibidir.

Ne zaman kullanılır? Müşteri, sipariş, ürün gibi varlıkları doğru modellemek için kullanılır.

-- Müşteri bilgisi sipariş tablosunda tekrar tekrar tutulmaz
-- siparisler.musteri_id -> musteriler.id

Aşırı normalizasyon sorguları zorlaştırabilir; raporlama için bazen denormalizasyon kullanılır.

61. Denormalization

Ne işe yarar? Performans veya raporlama için bazı verileri bilinçli tekrar tutmaktır.

Ne zaman kullanılır? Dashboard, analitik tablo, cache tablo gibi yerlerde kullanılır.

-- siparis_ozet tablosunda musteri_adi ve toplam_tutar hazır tutulabilir

Tutarlılık riski vardır; verinin nasıl güncelleneceği net olmalıdır.

62. Query Optimization

Ne işe yarar? Sorguyu daha hızlı ve az maliyetli çalışacak hale getirmektir.

Ne zaman kullanılır? Yavaş raporlar, ağır JOIN‘ler, büyük tablolarla çalışırken gerekir.

EXPLAIN ANALYZE
SELECT * FROM siparisler WHERE musteri_id = 10;

Optimizasyon tahminle değil ölçümle yapılır. EXPLAIN ana araçtır.

63. Execution Plan — EXPLAIN

Ne işe yarar? Veritabanının sorguyu nasıl çalıştıracağını gösterir.

Ne zaman kullanılır? Index kullanıldı mı, full scan mı yapıldı, JOIN sırası ne gibi sorulara cevap verir.

EXPLAIN ANALYZE
SELECT *
FROM siparisler
WHERE created_at >= CURRENT_DATE - INTERVAL '30 days';

ANALYZE sorguyu gerçekten çalıştırır; üretimde dikkatli kullanılır.

64. Partitioning

Ne işe yarar? Büyük tabloyu mantıksal/fiziksel parçalara ayırır.

Ne zaman kullanılır? Yıllık/aylık log veya sipariş tablolarında performans ve bakım kolaylığı sağlar.

CREATE TABLE siparisler (
  id BIGINT,
  created_at DATE NOT NULL
) PARTITION BY RANGE (created_at);

Doğru partition anahtarı seçilmezse faydası azalır.

65. ACID

Ne işe yarar? Transaction güvenilirliğinin dört temel ilkesidir.

Ne zaman kullanılır? Finans, stok, sipariş gibi tutarlılık gereken sistemlerde kritiktir.

Atomicity  : Ya hepsi olur ya hiçbiri
Consistency: Kurallar bozulmaz
Isolation  : İşlemler birbirini bozmaz
Durability : Commit edilen veri kalıcıdır

ACID mantığını bilmek transaction, lock ve hata yönetimini anlamayı kolaylaştırır.

66. Isolation Levels

Ne işe yarar? Aynı anda çalışan transaction’ların birbirini nasıl göreceğini belirler.

Ne zaman kullanılır? Dirty read, non-repeatable read, phantom read gibi problemleri kontrol eder.

SET TRANSACTION ISOLATION LEVEL READ COMMITTED;
BEGIN;
-- islemler
COMMIT;

Yüksek izolasyon daha fazla güvenlik ama daha fazla kilit/performans maliyeti getirebilir.

67. Locks

Ne işe yarar? Veriye aynı anda erişimde tutarlılık için kilit mekanizmasıdır.

Ne zaman kullanılır? Aynı kaydı iki kişi güncellerken çarpışmayı önler.

SELECT *
FROM hesaplar
WHERE id = 1
FOR UPDATE;

Kilitler doğaldır; uzun transaction deadlock ve bekleme sorunu yaratabilir.

68. Deadlock

Ne işe yarar? İki transaction birbirinin kilidini bekleyince oluşur.

Ne zaman kullanılır? Yoğun güncelleme yapan sistemlerde karşına çıkabilir.

-- Çözüm prensibi:
-- Kayıtları her transaction'da aynı sırayla kilitle.

Deadlock tamamen yok edilemeyebilir; uygulama retry mantığı içermelidir.

69. JSON SQL

Ne işe yarar? JSON alanları içindeki veriyi sorgular.

Ne zaman kullanılır? Esnek şemalı ek bilgiler, event payload’ları, API cevapları için kullanılır.

SELECT data->>'email' AS email
FROM events
WHERE data->>'type' = 'signup';

JSON esneklik sağlar ama her şeyi JSON yapmak relational gücü azaltır.

70. Full Text Search

Ne işe yarar? Metin içinde kelime bazlı etkili arama yapar.

Ne zaman kullanılır? Makale, ürün açıklaması, destek kaydı gibi alanlarda kullanılır.

SELECT *
FROM makaleler
WHERE to_tsvector('simple', baslik || ' ' || icerik) @@ plainto_tsquery('sql');

LIKE '%kelime%' basit arama için yeterli olabilir; ciddi arama için full text search düşünülür.

Mini Cheat Sheet

İhtiyaç	Kullanılacak konu
Satır filtreleme	`WHERE`
Grup filtreleme	`HAVING`
Eşleşenleri getir	`INNER JOIN`
Eşleşmeyenleri de koru	`LEFT JOIN` / `FULL OUTER JOIN`
Tekrarları kaldır	`DISTINCT` / `UNION`
Tüm tekrarlarla birleştir	`UNION ALL`
Grup özetleri	`GROUP BY` + `COUNT`/`SUM`/`AVG`
Satırları kaybetmeden analiz	Window Functions
Karmaşık sorguyu okunur yap	CTE
Performans incele	`EXPLAIN ANALYZE`
Kayıt varsa güncelle	`UPSERT`
Güvenli çoklu işlem	`TRANSACTION` + `COMMIT`/`ROLLBACK`

Çalışma önerisi: Her konu için önce örneği çalıştır, sonra tablo ve kolon adlarını kendi verine göre değiştir. En hızlı öğrenme yolu, aynı kavramı farklı senaryolarda tekrar yazmaktır.

sql veritabanı select join window-functions cte transaction index postgresql sorgu programlama veri