Bir programın karar vermesi, hesaplama yapması ve veriyi dönüştürmesi çoğunlukla operatörler sayesinde gerçekleşir. Fiyat hesaplayan bir e-ticaret uygulamasından oyuncunun canını kontrol eden bir oyuna kadar her yerde ifadelerle karşılaşırız. Operatörleri, veriler üzerinde çalışan küçük araçlar; ifadeleri ise bu araçlarla kurulan anlamlı cümleler gibi düşünebiliriz. ``
Operatör ve ifade nedir?
Operatör, bir veya daha fazla değer üzerinde işlem yapan sembol ya da anahtar kelimedir. +, >, == ve and birer operatördür. Operatörün işlediği değerlere operand denir. Örneğin 8 + 2 ifadesinde 8 ve 2 operand, + ise operatördür.
Bir ifade, çalıştırıldığında sonuç üreten kod parçasıdır. Matematiksel olarak bunu şöyle gösterebiliriz:
\[sonuç = operand_1 \; operatör \; operand_2\]5 * 4 ifadesinin sonucu 20, 10 > 3 ifadesinin sonucu ise True değeridir. Sonucun her zaman sayı olması gerekmez; mantıksal bir değer, metin veya başka bir veri türü de üretilebilir.
Aritmetik operatörler
Aritmetik operatörler temel matematiksel hesaplamaları gerçekleştirir.
| Operatör | İşlem | Örnek | Sonuç |
|---|---|---|---|
+ |
Toplama | 7 + 3 |
10 |
- |
Çıkarma | 7 - 3 |
4 |
* |
Çarpma | 7 * 3 |
21 |
/ |
Bölme | 7 / 2 |
3.5 |
% |
Kalan bulma | 7 % 2 |
1 |
** |
Üs alma | 2 ** 3 |
8 |
// |
Tam bölme | 7 // 2 |
3 |
Örneğin indirimli fiyatın formülü $P_{son}=P-(P\times i)$ biçimindedir. Python ile bunu doğrudan ifade edebiliriz:
fiyat = 800
indirim_orani = 0.15
indirimli_fiyat = fiyat - (fiyat * indirim_orani)
print(indirimli_fiyat) # 680.0
Parantezler yalnızca okunabilirliği artırmaz, işlem sırasını da belirler. 2 + 3 * 4 işlemi 14 üretirken (2 + 3) * 4 işlemi 20 üretir. Genel öncelik sırası parantez, üs alma, çarpma-bölme ve toplama-çıkarma şeklindedir.
Karşılaştırma operatörleri
Karşılaştırmalar iki değerin ilişkisini inceler ve True ya da False üretir.
| Operatör | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
== |
Eşittir | puan == 100 |
!= |
Eşit değildir | durum != "pasif" |
> |
Büyüktür | yas > 18 |
< |
Küçüktür | stok < 5 |
>= |
Büyük veya eşittir | not >= 50 |
<= |
Küçük veya eşittir | sicaklik <= 0 |
Burada = ile == karıştırılmamalıdır. = değişkene değer atar; == iki değerin eşitliğini sorgular. Bu küçük fark, büyük hataların klasik kaynağıdır.
Mantıksal operatörler
Mantıksal operatörler birden fazla koşulu birleştirir. and, bütün koşullar doğruysa; or, koşullardan en az biri doğruysa True üretir. not ise sonucu tersine çevirir.
| Operatör | Gerekli durum | Günlük dilde karşılığı |
|---|---|---|
and |
Her iki koşul doğru | “Bu da, şu da” |
or |
En az bir koşul doğru | “Bu veya şu” |
not |
Koşulun tersi | “Böyle değilse” |
yas = 22
uyelik_aktif = True
kupon_var = False
alisveris_izni = yas >= 18 and uyelik_aktif
avantaj_var = uyelik_aktif and (kupon_var or yas < 25)
print(alisveris_izni) # True
print(avantaj_var) # True
İlk ifade, kullanıcının hem yetişkin hem aktif üye olmasını ister. İkinci ifade ise aktif üyeliğe ek olarak kupon veya genç kullanıcı avantajından birini yeterli görür.
Kısa devre değerlendirmesi
Mantıksal ifadeler çoğu dilde soldan sağa değerlendirilir. False and işlem() ifadesinde sonuç zaten yanlış olduğundan işlem() çağrılmayabilir. Benzer biçimde True or işlem() için ikinci bölüm gereksizdir. Buna kısa devre değerlendirmesi denir.
kullanici = None
if kullanici is not None and kullanici["aktif"]:
print("Hoş geldin!")
İlk koşul yanlışsa ikinci koşul çalıştırılmaz; böylece None değeri üzerinde veri okumaya çalışmaktan doğacak hata önlenir.
Operatörleri öğrenirken ezberden çok ifadeyi parçalara ayırmak faydalıdır: Önce operandları, sonra işlem önceliğini, en sonunda oluşacak veri türünü belirleyin. Kodun matematik kutusu doğru kullanıldığında hesaplamalar netleşir, koşullar okunabilir olur ve veri manipülasyonu şaşırtıcı ölçüde kolaylaşır.
Yorumlar